स्थानीय तहको निर्वाचनपछि काठमाडौँ महानगरपालिकाको नेतृत्वमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा निर्वाचित भएका बालेन्द्र शाह (बालेन शाह)ले नेपाली राजनीतिमा नयाँ आशा र अपेक्षा जगाएका थिए। परम्परागत राजनीतिक दलप्रति बढ्दो असन्तुष्टि, सुशासनको माग, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, प्रविधिमैत्री प्रशासन तथा प्रभावकारी सेवा प्रवाहको प्रतिबद्धताका कारण उनी जनताको रोजाइ बने । पदभार ग्रहण गरेपछि पहिलो १०० दिनलाई नागरिकले विशेष चासोका साथ हेरे । किनभने कुनै पनि नेतृत्वको प्रारम्भिक कार्यकालले भविष्यको कार्यदिशा संकेत गर्ने मान्यता रहेको छ ।
बालेन शाहको १०० दिनको अवधिमा केही उल्लेखनीय उपलब्धि देखिए भने केही निर्णय विवादित पनि बने। कतिपय क्षेत्रमा प्रशंसा प्राप्त भयो भने कतिपय विषयमा आलोचना पनि भयो। यस टिप्पणीमा उनका कामको सकारात्मक तथा नकारात्मक दुवै पक्षको विश्लेषण गरिएको छ।
सकारात्मक पक्ष
१. सार्वजनिक स्थान अतिक्रमण हटाउने अभियान बालेन शाहको सबैभन्दा चर्चित अभियान सार्वजनिक स्थान, फुटपाथ तथा सडक किनारामा भएको अतिक्रमण हटाउने अभियान थियो। लामो समयदेखि अव्यवस्थित बनेका सडक र पैदलमार्गलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयासले धेरै नागरिकबाट समर्थन पायो। यसले काठमाडौं महानगरपालिका कानुन कार्यान्वयनमा गम्भीर रहेको सन्देश दियो।
२. कानुन कार्यान्वयनमा दृढता धेरै वर्षदेखि प्रभावशाली व्यक्तिहरूको दबाबका कारण कार्यान्वयन हुन नसकेका निर्णयहरू कार्यान्वयन गर्न खोजिएको देखियो। सरकारी तथा निजी निकायलाई समान रूपमा नियम पालना गराउने प्रयासले सुशासनप्रति सकारात्मक संकेत दिएको मानियो।
३. भ्रष्टाचारविरुद्ध कठोर सन्देश महानगरभित्र हुने अनियमितता रोक्ने तथा कर्मचारीलाई जिम्मेवार बनाउने प्रयास गरिएको देखियो। यसले सरकारी संयन्त्रमा उत्तरदायित्वको भावना बढाउने अपेक्षा गरिएको थियो।
४. प्रविधिको प्रयोग महानगरपालिकाको सेवा प्रवाहमा डिजिटल प्रणाली विस्तार गर्ने प्रयास गरिएको देखियो। सूचना प्रविधिको प्रयोगमार्फत नागरिकलाई सहज सेवा दिने सोच आधुनिक प्रशासनको दृष्टिले सकारात्मक मानिन्छ।
५. जनअपेक्षालाई सम्बोधन निर्वाचनअघि गरेका केही प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने प्रारम्भिक प्रयासले जनतामा विश्वास जगाउने काम गर्यो। निर्णय लिन ढिलाइ नगर्ने शैलीले धेरैलाई प्रभावित बनायो।
आलोचनात्मक पक्ष
१. दीर्घकालीन योजनाको अभाव प्रारम्भिक १०० दिनमा धेरैजसो काम अभियानमुखी देखिए। तर काठमाडौंका जटिल समस्या—जस्तै फोहोर व्यवस्थापन, ट्राफिक, ढल, खानेपानी, प्रदूषण तथा दीर्घकालीन शहरी योजना—समाधानका लागि स्पष्ट रणनीति पर्याप्त रूपमा देखिएन।
२. संवादको कमी कतिपय निर्णयहरू सम्बन्धित व्यवसायी, स्थानीय बासिन्दा तथा सरोकारवालासँग पर्याप्त छलफल नगरी लागू गरिएको भन्ने गुनासो आयो। लोकतान्त्रिक शासनमा संवाद र सहकार्य अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
३. साना व्यवसायीमाथिको प्रभाव फुटपाथ हटाउने अभियानले सार्वजनिक हितलाई सहयोग गरे पनि धेरै साना व्यापारी तथा श्रमिकको रोजगारी प्रभावित भयो। वैकल्पिक व्यवस्थाको अभावले सामाजिक असन्तुष्टि सिर्जना गर्यो।
४. लोकप्रियतामुखी निर्णयको आरोप कतिपय विश्लेषकले केही गतिविधि दीर्घकालीन सुधारभन्दा पनि जनसमर्थन कायम राख्ने उद्देश्यले गरिएको आरोप लगाए। प्रशासनिक निर्णयमा लोकप्रियता र प्रभावकारिताबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।
५. अन्तरसरकारी समन्वय काठमाडौं महानगरका धेरै समस्या संघीय सरकार, प्रदेश सरकार तथा अन्य निकायसँग जोडिएका छन्। प्रारम्भिक अवधिमा समन्वय पर्याप्त प्रभावकारी हुन नसकेको आलोचना गरियो।
६. कानुनी विवाद केही निर्णय अदालतसम्म पुगे। यसले निर्णय कार्यान्वयनमा कानुनी तयारी अझ बलियो हुनुपर्ने आवश्यकता देखायो। नेतृत्व शैलीको मूल्यांकन बालेन शाहको नेतृत्व शैली ऊर्जावान, दृढ र परिणाममुखी देखिन्छ। उनले कर्मचारी संयन्त्रलाई सक्रिय बनाउन प्रयास गरे। तर प्रभावकारी नेतृत्वका लागि दृढतासँगै सहकार्य, संवाद, धैर्यता तथा संस्थागत प्रक्रियाको सम्मान पनि आवश्यक हुन्छ। बालेन शाहको प्रारम्भिक कार्यकालले केही महत्वपूर्ण सिकाइ दिएको छ— कानुन कार्यान्वयनमा इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ। सार्वजनिक प्रशासनमा पारदर्शिता र उत्तरदायित्व बढाउन सकिन्छ। उत्साह, परिवर्तनको संकेत र साहसी निर्णयहरूले भरिएको देखिन्छ । सार्वजनिक स्थान व्यवस्थापन, कानुन कार्यान्वयन, सुशासन तथा प्रशासनिक सक्रियतामा उनले सकारात्मक सन्देश दिएका छन् । तर दीर्घकालीन योजना, सरोकारवालासँग संवाद, सामाजिक प्रभावको व्यवस्थापन कुनै पनि नेतृत्वको मूल्यांकन केवल लोकप्रियता वा आलोचनाका आधारमा मात्र गर्नु उचित हुँदैन । उपलब्धि र कमजोर दुवैलाई सन्तुलित रूपमा हेर्नुपर्छ ।
लेखकः खुसराज लामा एक सफल व्यवसायी तथा युवा नेता हुनुहुन्छ । काठमाडौँ ।
