दारिमबोटमा ‘चौलागाईं ऐतिहासिक स्मृति केन्द्र’ बनाउने लक्ष्य

काठमाडाैँ, २३ साउन । वर्षौंको खोज, वंशावली अध्ययन, ऐतिहासिक सामग्रीको अनुसन्धान, स्थानीय परम्परा र स्थलगत अध्ययनपछि चौलागाईं समुदायले आफ्नो पुर्ख्यौली इतिहाससँग जोडिएको दारिमबोटको ऐतिहासिक भूमि संरक्षण गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएको छ।

चौलागाईं प्रतिष्ठान केन्द्रीय कार्यसमितिले कालिकोटको दारिमबोटमा रहेको ऐतिहासिक महत्वको जग्गा प्रतिष्ठानको नाममा खरिद गर्ने निर्णय गरेको हो। प्रतिष्ठानका अनुसार यो निर्णय केवल जग्गा जोड्ने विषय नभई चौलागाईं समुदायको पुर्ख्यौली इतिहास, पहिचान र भावी पुस्तासँग जोडिएको ऐतिहासिक सम्पदा संरक्षण गर्ने प्रयास हो।

प्रतिष्ठानको केन्द्रीय कार्यालय सिनामंगलमा बसेको केन्द्रीय कार्यसमितिको बैठकले जग्गा खरिद गर्ने निर्णय गरेको हो। बैठक केन्द्रीय कार्यसमिति अध्यक्ष देवेन्द्र चौलागाईंको अध्यक्षतामा बसेको थियो। बैठकमा उपाध्यक्ष, महासचिव, उपमहासचिव, कोषाध्यक्ष, सचिव तथा केन्द्रीय सदस्यहरूको उपस्थिति थियो। प्रतिष्ठानका पूर्वअध्यक्ष डा. रमेश चौलागाईंले समेत विभिन्न विषयमा सुझाव तथा राय प्रस्तुत गर्नुभएको थियो।

अध्ययन समितिको प्रतिवेदनपछि निर्णय

दारिमबोटको ऐतिहासिक महत्व तथा जग्गा खरिदसम्बन्धी आवश्यक अध्ययन गर्न प्रतिष्ठानले चन्द्रमणि चौलागाईंको संयोजकत्वमा जग्गा खरिद सम्पर्क तथा अध्ययन समिति गठन गरेको थियो। समितिमा उत्तम चौलागाईं र लालप्रसाद चौलागाईं सदस्य रहनुभएको थियो।

समितिले कार्यादेशअनुसार दारिमबोटको स्थलगत अवस्था, उपलब्ध ऐतिहासिक सामग्री, स्थानीय जानकारी तथा प्रमाणहरूको अध्ययन गरी प्रारम्भिक प्रतिवेदन तयार गरेको थियो। उक्त प्रतिवेदन केन्द्रीय कार्यसमितिमा पेश भएपछि छलफल गरी स्वीकृत गरिएको र सोही प्रतिवेदनका आधारमा दारिमबोटमा रहेको ऐतिहासिक महत्वको जग्गा खरिद गर्ने निर्णय गरिएको प्रतिष्ठानले जनाएको छ।

यसले दारिमबोटको जग्गा खरिद गर्ने निर्णय अध्ययन र अनुसन्धानको प्रक्रियाबाट अघि बढाइएको देखाउँछ।

चौलागाईंको पुर्ख्यौली खोज दारिमबोटसम्म कसरी पुग्यो?

चौलागाईं समुदायको पुर्ख्यौली इतिहास कहाँबाट सुरु हुन्छ भन्ने प्रश्नमा लामो समयदेखि खोज तथा अध्ययन हुँदै आएको प्रतिष्ठानले जनाएको छ।
वंशावली, प्रकाशित ऐतिहासिक सामग्री, स्थानीय मौखिक इतिहास तथा परम्परा, स्थलगत अध्ययन, विभिन्न प्रतिवेदन र उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणलाई आधार बनाएर गरिएको अध्ययनबाट दारिमबोट चौलागाईं समुदायको पुर्ख्यौली इतिहाससँग जोडिएको महत्वपूर्ण स्थलका रूपमा पहिचान गरिएको प्रतिष्ठानको भनाइ छ।

यस क्रममा कालिकोट जिल्ला कार्यसमितिबाट प्राप्त प्रतिवेदनलाई समेत अध्ययनको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा लिइएको छ। उपलब्ध सामग्रीको समग्र अध्ययनपछि प्रतिष्ठानले चौलागाईं समुदायका मूल पुर्खाका रूपमा शिव शर्मालाई पहिचान गरेको जनाएको छ। स्थानीय बोलीचालीमा उहाँलाई ‘स्यु शर्मा’ वा ‘सिउ शर्मा’ भनेर चिनिने गरेको समेत अध्ययनमा उल्लेख छ।
प्रतिष्ठानको निष्कर्षअनुसार शिव शर्माको जन्म तथा बसोबाससँग सम्बन्धित दारिमबोट चौलागाईं समुदायको पुर्ख्यौली इतिहास र सामूहिक स्मृतिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण स्थल हो।

प्रयागराजदेखि काली–कर्णालीसम्मको इतिहास

प्रतिष्ठानले उपलब्ध ऐतिहासिक सामग्रीका आधारमा तयार पारेको विवरणअनुसार विक्रम संवत्को करिब १०औंदेखि १२औं शताब्दीको आसपास भारतवर्षमा मुस्लिम आक्रमण तथा अत्याचार बढ्दै गएपछि प्रयागराजबाट प्राचीन अवन्तिका अर्थात् मध्यकालीन उज्जैन क्षेत्रमा बसोबास गरेका भारद्वाज वंशीय शुक्ल यजुर्वेदीय ब्राह्मणहरू आफ्नो धर्म र जीवनरक्षाका लागि उत्तरतर्फ लागेका थिए।

गंगा–यमुनाका समथर भूभाग हुँदै उनीहरू काली–कर्णालीका पहाडी भूमिसम्म पुगेको ऐतिहासिक परम्परा र अध्ययनले देखाउने प्रतिष्ठानको भनाइ छ। त्यही वंश परम्परासँग जोडिएका शिव शर्मा भारद्वाज वंशका शुक्ल यजुर्वेदीय मध्यान्दिनी शाखाका वेदाध्यायी ब्राह्मणका रूपमा दारिमबोटसँग जोडिएको अध्ययनमा उल्लेख छ।

हालको खाडाचक्रबाट करिब १०–१२ किलोमिटर पूर्वोत्तर पर्ने पारिलो तथा रापिलो भूमि दारिमबोटमा शिव शर्मा बसेका र तत्कालीन समयमा उनी मूल भारदार–पुरोहितका रूपमा रहेको अनुमान प्रतिष्ठानको अध्ययनले गरेको छ।

मलय बर्मको दरबारदेखि जुम्लाको इतिहाससम्म

दारिमबोटको इतिहास स्थानीय भूगोलमा मात्र सीमित नभई तत्कालीन खस–मल्लकालीन राजनीतिक घटनाक्रमसँग समेत जोडिएको प्रतिष्ठानको अध्ययनले देखाएको छ। उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणअनुसार तत्कालीन खस मल्ल महाराज पृथ्वी मल्लका खाडाचक्र हेर्ने महासामन्त यशो बर्मका छोरा मलय बर्मको दरबारसँग शिव शर्माको सम्बन्ध रहेको देखिन्छ।

पछि मलय बर्मले पृथ्वी मल्लका छोरा अभय मल्ल अर्थात् अभयराजको राज्यविरुद्ध विद्रोह गरेपछि त्यसलाई नियन्त्रण गर्न अभय मल्ल र उनका बफादार भारदार बलीराज खाडाचक्रतर्फ आएका थिए। विद्रोह नियन्त्रण गर्न नसकेपछि उनीहरूलाई सुरक्षित रूपमा जुम्लातर्फ पुग्न सहयोग गर्ने कार्यमा शिव शर्माको भूमिका रहेको ऐतिहासिक विवरणमा उल्लेख छ।

त्यसपछि जुम्लाका सामन्त मेदिनी बर्माको सहमतिमा बलीराजलाई राज्य प्रदान गरी राजतिलक लगाउने कार्यमा समेत शिव शर्माको भूमिका रहेको प्रतिष्ठानको अध्ययनमा उल्लेख गरिएको छ। यसै घटनाक्रमसँग जोडिएको महत्वपूर्ण प्रमाणका रूपमा वि.सं. १४६१ मार्गशीर्ष महिनाको १५ गते आइतबार जुम्ला चौडिलाको दुई आलो भूमि शिव शर्मा, विष्णुदासलगायतलाई दान तथा विर्ताका रूपमा प्रदान गरिएको विवरणलाई प्रतिष्ठानले प्रस्तुत गरेको छ।

यही भूमि, शिव शर्मा र उनका सन्ततिसँग जोडिएको इतिहासबाट चौडिलका ताम्रपत्र तथा चौलागाईं थरको ऐतिहासिक विकासलाई बुझ्न सकिने प्रतिष्ठानको निष्कर्ष छ।

इतिहासको दाबी, प्रमाण र थप अनुसन्धान

दारिमबोटलाई चौलागाईं समुदायको पुर्ख्यौली थलोका रूपमा पहिचान गर्ने आधारमा वंशावली, स्थानीय परम्परा, स्थलगत अध्ययन, ऐतिहासिक सामग्री तथा उपलब्ध प्रमाण रहेको प्रतिष्ठानले जनाएको छ। तर इतिहाससँग जोडिएका यस्ता विषयमा उपलब्ध प्रमाणको थप वैज्ञानिक परीक्षण, ताम्रपत्र तथा अभिलेखको प्रमाणीकरण, पुरातात्विक अध्ययन र इतिहासविद्हरूको थप अनुसन्धानले निष्कर्षलाई अझ बलियो बनाउन सक्ने देखिन्छ।

त्यसैले दारिमबोटको जग्गा खरिदसँगै उक्त क्षेत्रको इतिहासलाई थप व्यवस्थित रूपमा अनुसन्धान, अभिलेखीकरण र संरक्षण गर्ने अवसरसमेत सिर्जना हुने देखिन्छ।

‘जग्गा किन्नु मात्रै उद्देश्य होइन’

प्रतिष्ठानले दारिमबोटको जग्गा खरिद गर्ने निर्णयलाई सामान्य सम्पत्ति खरिदका रूपमा नबुझ्न आग्रह गरेको छ।

प्रतिष्ठानको भनाइमा यसको मूल उद्देश्य जमिनको स्वामित्व प्राप्त गर्नु मात्र नभई पुर्खासँग जोडिएको ऐतिहासिक भूमिलाई संरक्षण गर्नु हो। समयक्रममा ऐतिहासिक भूमि संरक्षण हुन नसके त्यससँग सम्बन्धित मौखिक इतिहास, सांस्कृतिक स्मृति र पहिचान कमजोर हुन सक्ने भएकाले संस्थागत रूपमा भूमि सुरक्षित गर्न लागिएको प्रतिष्ठानले जनाएको छ।

पुर्खाको भूमि संस्थागत स्वामित्वमा

जग्गा खरिदपछि उक्त भूमि कुनै व्यक्ति वा परिवारको निजी स्वार्थमा प्रयोग नगरी प्रतिष्ठानको संस्थागत स्वामित्वमा राख्ने उद्देश्य रहेको जनाइएको छ।
यसलाई सम्पूर्ण चौलागाईं समुदायको साझा ऐतिहासिक सम्पत्तिका रूपमा संरक्षण गर्ने योजना प्रतिष्ठानले बनाएको छ।

यद्यपि हालको निर्णय जग्गा खरिद गर्ने विषयमा मात्र केन्द्रित रहेको प्रतिष्ठानले स्पष्ट पारेको छ। जग्गा खरिद प्रक्रिया सम्पन्न भएपछि त्यसको संरक्षण, उपयोग, अभिलेखीकरण तथा सम्भावित संरचना निर्माणका विषयमा सम्बन्धित निकाय, विज्ञ तथा चौलागाईं समुदायसँग आवश्यक छलफल गरी थप निर्णय गरिनेछ।

भावी लक्ष्य ‘चौलागाईं ऐतिहासिक स्मृति केन्द्र’

प्रतिष्ठानले भविष्यमा दारिमबोटमा ‘चौलागाईं ऐतिहासिक स्मृति केन्द्र’ स्थापना गर्ने दीर्घकालीन लक्ष्य अघि सारेको छ।

स्मृति केन्द्र निर्माण भएमा चौलागाईं समुदायको वंशावली, ऐतिहासिक दस्तावेज, ताम्रपत्र, पुराना सामग्री, पुर्खासँग सम्बन्धित प्रमाण, मौखिक इतिहास तथा समुदायको सामाजिक–सांस्कृतिक विकाससँग सम्बन्धित सामग्री व्यवस्थित रूपमा सुरक्षित गर्ने अवधारणा छ।

तर स्मृति केन्द्र निर्माण तत्कालको निर्णय नभई जग्गा खरिदपछि अघि बढाइने दीर्घकालीन योजना भएको प्रतिष्ठानले जनाएको छ।

‘हामी कहाँबाट आयौँ?’ भन्ने प्रश्नको खोजी

समुदायको इतिहास संरक्षणको महत्वपूर्ण पक्ष भावी पुस्तालाई आफ्नो विगतसँग जोड्नु हो। दारिमबोटको भूमि संरक्षणको पहल पनि यही उद्देश्यबाट अघि बढाइएको प्रतिष्ठानको भनाइ छ।

आजको पुस्ताका लागि दारिमबोट एउटा ऐतिहासिक स्थान हुन सक्छ। तर भावी पुस्ताका लागि त्यही स्थान आफ्नो पुर्खा, थर, वंश र समुदायको उत्पत्तिसँग जोडिएको ऐतिहासिक आधार बन्न सक्ने प्रतिष्ठानको बुझाइ छ।
त्यसैले प्रतिष्ठानले अहिले उठाएको प्रश्न केवल ‘दारिमबोटमा कति जग्गा छ?’ भन्ने होइन। मुख्य प्रश्न हो—‘चौलागाईं समुदायको इतिहास कहाँबाट सुरु भयो र त्यसको प्रमाण भावी पुस्ताका लागि कसरी सुरक्षित राख्ने?’
यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा दारिमबोटको भूमि संस्थागत संरक्षणमा ल्याउने निर्णय गरिएको प्रतिष्ठानले जनाएको छ।

देश–विदेशका चौलागाईंलाई सहयोगको अपिल

जग्गा खरिदका लागि आवश्यक रकम जुटाउन प्रतिष्ठानले नेपाल तथा विदेशमा रहेका चौलागाईं बन्धु–बान्धवलाई आफ्नो क्षमता र इच्छाअनुसार सहयोग गर्न अपिल गरेको छ।

सहयोग रकम जम्मा गर्ने बैंक विवरण :

बैंक: Nabil Bank Ltd., New Baneshwor
खाताको नाम: CHAULAGAIN ACADEMY
खाता नं.: 3101017500759

प्रतिष्ठानले आर्थिक सहयोग संकलन तथा जग्गा खरिद प्रक्रियालाई पारदर्शी, संस्थागत र व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउने जनाएको छ।

एक पुस्ताको निर्णय, धेरै पुस्ताको इतिहास

दारिमबोटको जग्गा खरिद गर्ने निर्णय सफल भए यो चौलागाईं समुदायका लागि एउटा भौगोलिक स्थान प्राप्त गर्ने विषयमा मात्र सीमित रहने छैन।
यो निर्णयले पुर्खाको स्मृति, ऐतिहासिक भूमि र सामुदायिक पहिचानलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउने संस्थागत आधार तयार गर्न सक्छ।
अहिले प्रतिष्ठानको प्राथमिकता स्पष्ट छ—पहिलो चरणमा ऐतिहासिक महत्वको जग्गा खरिद गर्ने। त्यसपछि संरक्षण, अभिलेखीकरण, अनुसन्धान र सम्भावित स्मृति केन्द्र निर्माणका विषयमा थप निर्णय गर्ने।
वर्षौंको खोज र अध्ययनपछि दारिमबोटसम्म पुगेको चौलागाईं प्रतिष्ठानको यो पहल इतिहासलाई कागज र मौखिक परम्परामा मात्र सीमित नराखी पुर्खासँग जोडिएको भूमिमै संरक्षण गर्ने प्रयासका रूपमा अघि बढेको छ।
इतिहासका कतिपय दाबीलाई थप प्रमाण र अनुसन्धानले पुष्टि गर्नुपर्ने भए पनि पुर्खासँग जोडिएको भूमि संरक्षण गर्ने यो निर्णयले चौलागाईं समुदायको इतिहास खोजीलाई नयाँ चरणमा पुर्‍याएको छ।
दारिमबोटको जग्गा खरिद गर्ने निर्णय—त्यही इतिहासलाई संस्थागत रूपमा सुरक्षित गर्ने पहिलो कदम बनेको छ।