नेपालको राजनीतिमा केही पात्रहरू यस्ता हुन्छन्, जसको प्रवेशसँगै पुरानो राजनीतिक भाष्य नै बदलिन थाल्छ । बालेन्द्र शाह अर्थात् बालेनको राजनीतिक यात्रा पनि त्यस्तै एउटा उदाहरण हो । काठमाडौँ महानगरपालिकाको नेतृत्वबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थापित हुँदै आएका बालेन अहिले नेपाली राजनीतिमा आशा, आक्रोश, चुनौती र सम्भावनाका अनेक प्रतीक बनेका छन् । उनको पहिचान केवल एउटा राजनीतिक नेताका रूपमा सीमित छैन; उनी परम्परागत राजनीतिक शैलीप्रति असन्तुष्ट पुस्ताको प्रतिनिधि बनेका छन् ।
बालेनलाई सम्झँदा धेरैको आँखामा आउने एउटा दृश्य हो—कालो चस्मा, साधारण पोसाक, कडा अभिव्यक्ति र निर्णयमा देखिने आत्मविश्वास । तर त्यो कालो चस्माभित्र के छ ? केवल एउटा व्यक्तिको महत्वाकांक्षा कि बदलिँदो नेपालको राजनीतिक मनोविज्ञान? यही प्रश्न आज महत्वपूर्ण बनेको छ । कालो चस्मा आफैंमा कुनै राजनीतिक विचार होइन । तर बालेनको सार्वजनिक छविमा यसले एउटा फरक किसिमको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको देखिन्छ । परम्परागत नेताहरू भाषण, नाराबाजी र पार्टी संगठनको बलमा जनतामाझ पुग्दै गर्दा बालेनले काम, प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया र सामाजिक सञ्जाललाई राजनीतिक संवादको माध्यम बनाए । उनी धेरै बोल्नेभन्दा निर्णय गर्ने नेताको छवि बनाउन चाहन्छन् ।
यही शैलीले उनलाई पुराना राजनीतिक दलभन्दा अलग देखाएको छ। काठमाडौं महानगरपालिकाको नेतृत्वमा आएपछि बालेनले सडक, फुटपाथ, अव्यवस्थित संरचना, पार्किङ, सार्वजनिक स्थान र महानगरको प्रशासनिक कार्यशैलीका विषयमा कडा कदम चाले । उनका कतिपय निर्णयको प्रशंसा भयो भने कतिपय निर्णय विवादमा पनि परे। तर एउटा कुरा स्पष्ट भयो—उनी राजनीतिक जोखिम लिन डराउँदैनन् । यही शैली राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि विस्तार भएको देखिन्छ ।
नेपालमा लामो समयदेखि सरकार परिवर्तन भए पनि जनताको दैनिक जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन नआएको गुनासो छ । बेरोजगारी, महँगी, भ्रष्टाचार, कमजोर सेवा प्रवाह, विकास आयोजनाको ढिलाइ र राजनीतिक भागबन्डाप्रति नागरिकमा निराशा बढ्दै गएको अवस्थामा बालेनजस्ता नेताको उदयलाई धेरैले वैकल्पिक राजनीतिक चेतनाको रूपमा हेरेका छन् । तर सत्ता केवल लोकप्रियताको नाम होइन। सत्ता भनेको निर्णय गर्ने अधिकारसँगै त्यसको परिणामको जिम्मेवारी पनि हो ।
सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुनु र राज्य सञ्चालन गर्नुबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। महानगर चलाउनु र देश चलाउनु एउटै कुरा होइन । राष्ट्रिय सत्ता सञ्चालनका लागि अर्थतन्त्र, कूटनीति, सुरक्षा, प्रशासन, संघीय संरचना, संसद्, न्यायपालिका र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धजस्ता जटिल विषयमा दीर्घकालीन नीति आवश्यक हुन्छ। त्यसैले “कालो चस्माभित्र बालेन सत्ता” भन्ने प्रश्न केवल बालेन सत्तामा पुग्छन् कि पुग्दैनन् भन्ने होइन । वास्तविक प्रश्न हो—यदि उनी सत्तामा पुगे भने उनले कस्तो सत्ता सञ्चालन गर्नेछन् ? यदि बालेनले पुराना राजनीतिक दलको शैलीलाई केवल नयाँ अनुहार र नयाँ नाराले दोहोर्याए भने परिवर्तनको अपेक्षा गरेका नागरिक फेरि निराश हुन सक्छन् ।
तर यदि उनले पारदर्शिता, जवाफदेहिता, दक्ष प्रशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, रोजगारी सिर्जना र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रलाई प्राथमिकतामा राख्न सके भने उनको राजनीतिक यात्रा नेपालको इतिहासमा नयाँ अध्याय बन्न सक्छ । बालेनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उनको व्यक्तिगत छवि मात्र होइन, नागरिकमा पैदा भएको परिवर्तनको चाहना हो । आजको युवा पुस्ता पुरानो भाषण सुन्न मात्र चाहँदैन । उनीहरू परिणाम हेर्न चाहन्छन्। उनीहरू नेता कति वर्षदेखि राजनीतिमा छन् भन्दा पनि काम के गरे भन्ने प्रश्न गर्छन् । यही मनोविज्ञान बालेनको राजनीतिक शक्तिको मुख्य आधार बन्न सक्छ। तर यहीँबाट उनको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा पनि सुरु हुन्छ । लोकप्रियता जोगाउनुभन्दा संस्थागत विश्वास निर्माण गर्नु कठिन हुन्छ ।
आलोचना सुन्ने क्षमता, असहमतिलाई सम्मान गर्ने संस्कार, योग्य व्यक्तिलाई जिम्मेवारी दिने क्षमता र आफ्नै निर्णयको समीक्षा गर्ने राजनीतिक परिपक्वता कुनै पनि नेतृत्वका लागि अनिवार्य हुन्छ। कालो चस्माले बाहिरबाट हेर्दा बालेनलाई रहस्यमय र आत्मविश्वासी देखाउन सक्छ । तर देश सञ्चालन गर्ने वास्तविक शक्ति चस्माभित्र होइन, नीति, टिम, संस्थागत क्षमता र जनविश्वासमा हुन्छ । कुनै पनि नेता एक्लैले देश बदल्न सक्दैन । परिवर्तनका लागि सक्षम टिम, बलियो संस्था र स्पष्ट नीति आवश्यक हुन्छ । नेपालको राजनीतिमा बालेनको उदयलाई पुराना दलप्रतिको असन्तुष्टिको परिणामका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो नागरिकको नयाँ अपेक्षाको संकेत पनि हो ।
जनता अब राजनीतिक स्थायित्वसँगै सुशासन खोजिरहेका छन् । उनीहरू नेताको भाषणभन्दा परिणाम हेर्न चाहन्छन् । यही कारण बालेनको प्रत्येक कदमलाई सामान्य राजनीतिक गतिविधिभन्दा ठूलो अर्थमा हेरिने गरेको छ। अब प्रश्न फेरि त्यहीँ फर्किन्छ—कालो चस्माभित्र बालेन सत्ता के हो ? सायद त्यो सत्ता कुनै व्यक्तिको मात्र सत्ता होइन । त्यो पुरानो शैलीप्रतिको असन्तुष्ट नागरिकको आकांक्षा हो । त्यो परिवर्तन खोजिरहेको युवाको आवाज हो । त्यो “अब यसरी हुँदैन” भन्ने पुस्ताको मनोभाव हो ।
तर आकांक्षालाई शासनमा बदल्न सक्नु र शासनलाई परिणाममा बदल्न सक्नु नै बालेनको वास्तविक परीक्षा हुनेछ । कालो चस्मा उनको पहिचान हुन सक्छ, तर नेपालको भविष्य त्यसले निर्धारण गर्ने छैन । भविष्य निर्धारण गर्नेछ—उनको नीति, निर्णय, टिम, इमानदारी, जवाफदेहिता र नागरिकप्रतिको प्रतिबद्धताले । यदि बालेनले व्यक्तिको लोकप्रियतालाई संस्थागत राजनीतिक शक्तिमा बदल्न सके भने नेपाली राजनीतिमा नयाँ अध्याय खुल्न सक्छ । यदि त्यो सम्भव भएन भने कालो चस्मा केवल एउटा लोकप्रिय प्रतीकमा सीमित हुनेछ ।
लेखक: खुशराज लामा
काठमाडौँ
