नबराज काफ्ले
संस्था समाजको दीर्घकालीन आवश्यकताबाट जन्मिन्छ र यसको अस्तित्व व्यक्ति भन्दा माथि रहनुपर्छ । संस्था तब सुदृढ हुन्छ, जब नीति, विधि, मूल्य र प्रणाली बलिया हुन्छन् । तर व्यवहारमा कतिपय अवस्थामा संस्था भन्दा व्यक्ति हावी हुने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले संस्थागत सुदृढीकरणमा गम्भीर असर पार्दछ । संस्थामा व्यक्ति हावी हुँदा सबैभन्दा पहिले संस्थागत प्रणाली कमजोर हुन्छ । निर्णय प्रक्रिया नियम, विधान र सामूहिक छलफलबाट होइन, व्यक्तिको इच्छा, सोच र प्रभावबाट निर्देशित हुन थाल्छ ।
यसले संस्थाको औपचारिक संरचनालाई निष्क्रिय बनाउँछ र संस्था व्यक्ति-केन्द्रित बन्छ । परिणामस्वरूप संस्था स्वतन्त्र रूपमा निर्णय लिन असक्षम बन्दै जान्छ । दोस्रो, नेतृत्व विकास र उत्तराधिकारी निर्माण अवरुद्ध हुन्छ । एउटै व्यक्ति सबै निर्णय र क्रियाकलापमा हावी हुँदा अन्य सदस्यहरू सिक्ने, नेतृत्व लिने र जिम्मेवारी वहन गर्ने अवसरबाट वञ्चित हुन्छन् । यसले संस्थामा भावी नेतृत्व तयार हुन नदिई दीर्घकालीन रूपमा संस्था कमजोर बनाउँछ । जब त्यस्तो व्यक्ति संस्था बाहिरिन्छ, संस्था नेतृत्वविहीन र दिशाहीन बन्ने जोखिममा पर्छ । तेस्रो, व्यक्ति हावी हुँदा पारदर्शिता र जवाफदेहिता घट्छ । निर्णय किन, कसरी र कसको हितमा भयो भन्ने स्पष्टता नहुँदा सदस्यहरूमा अविश्वास बढ्छ ।
संस्थागत सुदृढीकरणका लागि आवश्यक खुलापन, सहभागिता र उत्तरदायित्वको संस्कार कमजोर हुन्छ। चौथो, आन्तरिक द्वन्द्व र असन्तुष्टि बढ्ने सम्भावना रहन्छ । व्यक्तिवादी शैलीले संस्थाभित्र पक्ष–विपक्ष सिर्जना गर्छ । विचारभन्दा व्यक्ति महत्वपूर्ण बन्ने हुँदा सहकार्यको भावना घट्छ र समूहगत एकता कमजोर बन्छ, जसले संस्थाको कार्यक्षमतामा नकारात्मक असर पार्दछ। यद्यपि, केही अवस्थामा बलियो व्यक्तित्वले अल्पकालीन रूपमा संस्था सक्रिय बनाएको देखिन सक्छ । संकटको समयमा द्रुत निर्णय, स्पष्ट दिशा र प्रेरणा दिन सक्ने क्षमता व्यक्तिमा हुन सक्छ । तर यस्तो प्रभाव दीर्घकालीन हुँदैन, यदि त्यसलाई संस्थागत संरचनामा रूपान्तरण गरिएन भने । संस्थागत सुदृढीकरणका लागि व्यक्ति होइन, नीति, विधि र सामूहिक नेतृत्व केन्द्रमा हुनुपर्छ ।
स्पष्ट कार्यविभाजन, पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, नियमित मूल्याङ्कन र उत्तराधिकार योजना लागू गरिनु अत्यावश्यक छ । व्यक्ति संस्थाको सेवक बन्नुपर्छ, मालिक होइन । अन्ततः भन्नुपर्दा, व्यक्ति बलियो हुनु सकारात्मक हो, तर संस्था व्यक्ति भन्दा बलियो हुनु अनिवार्य छ । व्यक्ति हावी हुने संस्था अल्पकालीन रूपमा चल्न सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ र प्रभावकारी बन्न सक्दैन। त्यसैले संस्थागत सुदृढीकरणको मूल आधार व्यक्तिवाद होइन, संस्थागतता हो ।
महासचिव, पातन्जल याेग समिति नेपाल
